293 درگذشته است « 1 » 8 . حسين بن منصور حلاج . اصلًا اهل بيضاء از توابع شيراز است ولى در عراق رشد و نما يافته است . حلاج از جنجالىترين عرفاى دورهء اسلامى است . شطحيات فراوان گفته است . به كفر و ارتداد و ادعاى خدايى متهم شد . فقها تكفيرش كردند و در زمان مقتدر عباسى به‌دار آويخته شد . خود عرفا او را به افشاى اسرار متهم مىكنند . حافظ مىگويد : گفت آن يار كزو گشت سردار بلند جرمش اين بود كه اسرار هويدا مىكرد . بعضى او را مردى شعبده باز مىدانند . خود عرفا او را تبرئه مىكنند و مىگويند سخنان او و بايزيد كه بوى كفر مىدهد ، در حال سكر و بىخودى بوده است . عرفا از او به عنوان « شهيد » ياد مىكنند . حلاج در سال 306 يا 309 به‌دار آويخته شد « 2 » . قرن چهارم 1 . ابوبكر شبلى . شاگرد و مريد جنيد بغدادى بوده و حلاج را نيز درك كرده و از مشاهير عرفاست . اصلًا خراسانى است . در كتاب روضات الجنات و ساير كتب تراجم ، اشعار و كلمات عارفانهء زيادى از او نقل شده است . خواجه عبد اللَّه انصارى گفته است : « اول كسى كه به رمز سخن گفت ذوالنون مصرى بود . جنيد كه آمد ، اين علم را مرتب ساخت و بسط داد و كتابها در اين علم تأليف كرد ، و چون نوبت به شبلى رسيد اين علم را به بالاى منابر برد » . شبلى در بين سالهاى 334 - 344 در 87 سالگى درگذشته است . 2 . ابوعلى رودبارى . نسب به انوشيروان مىبرد و ساسانى نژاد است . مريد جنيد بوده و فقه را از ابوالعباس بن شريح و ادبيات را از ثعلب آموخت . او را جامع شريعت و طريقت و حقيقت خوانده‌اند . در سال 322 درگذشته است . 3 . ابونصر سراج طوسى ، صاحب كتاب معروف اللمع كه از متون اصيل و قديم و معتبر عرفان و تصوف است . در سال 378 در طوس درگذشته است . بسيارى از

--> ( 1 ) . طبقات الصوفيه ، ابوعبد الرحمن سلمى ، ص 206 . ( 2 ) . در مقدمهء چاپ هشتم علل گرايش به ماديگرى بحث نسبتاً مبسوطى دربارهء حلاج كرده‌ايم و نظريهء بعضى از ماترياليستهاى معاصر را كه كوشيده‌اند او را « ماترياليست » معرفى كنند رد كرده‌ايم .